Hastalıklar, salgınlar, beklenmedik gelişmeler insan ömrünün beklenenden önce sona ermesine neden oldu.

Dünyada ortalama ömür uzadı. Dünya genelinde ortalama yaşam süresi beklentisi 1950’de 46 yıl iken 2015’te 71’e yükseldi.

Bazı ülkeler kolay ilerleme kaydetmedi. Hastalıklar, salgınlar, beklenmedik gelişmeler insan ömrünün beklenenden önce sona ermesine neden oldu.

Belki en çok “terör saldırılarından”, savaştan ve doğal afetlerden korktuk, ama bunların yol açtığı ölümlerin toplam içindeki oranı sadece yüzde 0,5 düzeyinde.

Ancak dünyada hala pek çok insan önlenebilir hastalıklar nedeniyle erken ölüyor.

2017’de dünyada toplam 56 milyon kişi öldü.

Bu sayı 1990 rakamlarına kıyasla 10 milyon daha fazla. Zira dünya nüfusu arttığı gibi insanlar da ortalama olarak daha uzun yaşıyor.

Ölümlerin yüzde 70’ten fazlası bulaşıcı olmayan ve yavaş yavaş ilerleyen kronik hastalıklardan kaynaklanıyor.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

Kalp ve damar hastalıkları en büyük ölüm nedeni olarak görülüyor. Yüzde 32,3 ile toplam ölümlerin üçte biri bundan kaynaklanıyor.

İkinci sırada ise kanser geliyor. Kanserden ölümler yüzde 16,3 ile toplamın altıda birini oluşturuyor.

Diyabet, solunum yolları hastalıkları ve demans (bunama) diğer bulaşıcı olmayan hastalıklara bağlı ölüm nedenleri arasında yer alıyor.

Önlenebilir hastalıklar

En şaşırtıcı verilerden biri de hala çok sayıda insanın önlenebilir hastalıklardan ölmesi.

2017’de 1,6 milyon kişinin ölümü ishale yol açan hastalıklardan oldu. İshal ölüm nedenleri arasında hala ilk 10’da bulunuyor. Bazı ülkelerde ise ilk sırada geliyor.

Aynı yıl yenidoğan (doğumdan sonraki ilk dört hafta) ölümlerin sayısı 1,8 milyon oldu.

Bu ölümler ülkeden ülkeye büyük farklılık gösteriyor. Örneğin Japonya’da yenidoğan ölümleri 1000’de 1’den daha düşükken, bazı yoksul ülkelerde bu oran 20’de 1’e kadar çıkabiliyor.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

Trafik kazalarına bağlı ölümler hem en zengin hem de en yoksul ülkelerde üst sıralarda yer alıyor. 2017’de 1,2 milyon kişi bu nedenle hayatını kaybetti.

Gelir düzeyi yüksek ülkelerde trafik kazalarından ölümler son yıllarda önemli düşüş kaydetse de dünya toplamı bakımından hemen hemen aynı seviyede kaldı.

Dünyada intihara bağlı ölümlerin sayısı cinayete kurban gidenlerin sayısının iki katı iken İngiltere’de bu oran 16 katı düzeyinde ve 20-40 yaş arası erkek ölümleri bakımından ilk sırada yer alıyor.

Ortalama yaşam süresi beklentisinin en yüksek olduğu ülkelerden biri Japonya

Ölüm nedenleri ne anlatıyor?

Ölüm nedenleri zaman içinde ve ülkenin gelişkinlik düzeyine göre değişiyor.

Eskiden bulaşıcı hastalıklara bağlı ölümler üst sıralarda yer alıyordu.

1990’larda bundan kaynaklı ölümlerin oranı 3’te 1 iken 2017’de bu oran 5’te 1’e düştü.

Bulaşıcı hastalıklara karşı en zayıf olanlar çocuklar. 19. yüzyılda her üç çocuktan biri 5 yaşına gelmeden bulaşıcı hastalıklardan dolayı ölüyordu.

Çocuk ölüm oranları aşılama, hijyen, beslenme, sağlık hizmetleri ve temiz suya erişimdeki gelişmeler sayesinde önemli ölçüde azaldı.

Bugün gelişmiş ülkelerde çocuk ölümlerine nadiren rastlanırken yoksul ülkelerde de 20. yüzyılın ilk yarısında önemli gelişmeler kaydedildi.

Modern sağlık hizmetlerinin en büyük başarı hikayelerinden biridir bu.

Son yıllarda çocuk ölümlerinin toplamdaki oranı azalırken yaşlı nüfusta bulaşıcı olmayan hastalıklara bağlı ölüm oranları artış gösterdi.

Ortalama ömür uzarken birçok ülkede yaşlıların uzun süreli hastalıkları aileler ve sağlık hizmetleri üzerine büyük bir yük yükledi.

Bu süreçte yaşanan bazı beklenmedik olayların gelişmeleri sekteye uğrattığı da oldu.

1980’lerde HIV/AIDS salgını bunlardan biriydi.

Salgın dünyanın birçok bölgesinde görülürken en çok Sahra-altı Afrika’da yaşam süresi beklentisini etkiledi. Bölgede ortalama ömürde hızlı bir düşüş oldu.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

Eğitim ve tedavi yöntemlerinin gelişmesi sayesinde AIDS’e bağlı ölümlerin sayısı son on yılda 2 milyondan 1 milyona düşerek yarı yarıya azaldı.

Bu ülkelerde yaşam süresi beklentisi artmaya başlasa da daha yeni salgın öncesi seviyesine döndü.

Gelişmiş ülkelerde de ilerleme sürekli olmadı.

Örneğin ABD’de uyuşturucu nedeniyle yaşam süresi beklentisinde son yıllarda hafif bir düşüş oldu.

Yeni doğum yapmış kadınların yaşam süresi de sürekli artış göstermedi.

Doğum sırasında veya sonrasında ölüm riski önceki kuşaktan daha yüksek olan ülke sayısı 10’u buluyor. Bunlar arasında ABD de var.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

Alınacak çok yol var

Bugün durum genel olarak daha iyi. Daha uzun yaşıyoruz ve başta çocuklar olmak üzere önlenebilir hastalıklardan ölenlerin sayısı oldukça azaldı. Ancak hala alınacak epeyce yol var.

Altyapı, hijyen, beslenme, aşılama ve temel sağlık hizmetlerinde iyileştirmeler yapılması gerekiyor.

Daha fazla güvenlik önlemlerinin yanı sıra daha iyi ruhsal sağlık hizmetlerine de ihtiyaç var.

Bu gelişmeleri sürekli kılmak için insanların ölüm nedenlerini anlamak önem taşıyor.

Son 25 yılda yaşam süresi beklentisi nasıl değişti?

195 ülkede kadınlar erkeklerden daha uzun yaşıyor. Rusya’da bu fark 11 yılı buluyor. Etiyopyalılar 1990’a kıyasla 19 yıl daha fazla yaşıyor. En uzun yaşam süresine sahip ülkelerdeki insanlar en düşük olanlardan 34 yıl daha fazla yaşıyor.

1. Daha uzun yaşıyoruz

Yaşam süresi küresel çapta 1990’a kıyasla yedi yıl arttı. Bu, her üç buçuk yılda bir yıl artışa tekabül ediyor. Yüksek gelire sahip ülkelerde kalp hastalıklarından ölümlerin azalması ve düşük gelirli ülkelerde çocuk ölümlerinin azalması gibi nedenlerle insanlar artık daha uzun yaşıyor.

Yaşam süresinin artmasında daha gelişkin sağlık hizmetleri, hijyen, tıp ve hastalıkların tedavisi konusundaki gelişmeler de etkili oldu.

Sağlıklı geçirilen yaşam süresinde de 6,3 yıllık artış kaydedildi. Ancak dünyada bu alanda görülen artış yavaşlamaya başladı.

Küresel yaşam süresi 1990’dan bu yana 7 yıl arttı

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

2. Batı Avrupa liste başı

En uzun yaşam süresine sahip 20 ülkenin 14’ü Avrupa’da. Ancak Asya genel tabloda üst sıralarda yer alıyor. Japonya ve Singapur’da bugün doğan birinin yaşam süresi 84 yıl olarak bekleniyor.

Yaşam süresi en uzun olan 20 ülke

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

3. Afrika ülkeleri en altta

En az yaşam süresi beklentisine sahip 20 ülkenin 18’i Afrika’da. Lesotho ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nde bugün doğan bir çocuğun yaşam süresi 50 yıl. Yani Japonya’da doğan bir çocuktan 34 yıl daha az. Savaş, kuraklık, hukuksuzluk gibi nedenlerle Afganistan 58 yıllık ortalama yaşam süresi ile en alt sıralarda yer alan tek Asya ülkesi.

Yaşam süresi en düşük 20 ülke

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

4. Kadınlar erkeklerden daha fazla yaşıyor

198 ülkenin 195’inde kadınlar erkeklerden ortalama altı yıl daha fazla yaşıyor.

Bazı ülkelerde bu fark 11 yıla kadar çıkıyor. Aşağıdaki tabloda da görüldüğü gibi, yaşam süresi bakımından kadınlarla erkekler arasındaki en büyük uçurum Doğu Avrupa ülkeleri ile Rusya’da. Bu ülkelerde erkeklerde yaşam süresinin çok daha düşük olmasında alkolizm ve ağır çalışma koşullarının etkili olduğu görülüyor.

Erkeklerin kadınlardan daha uzun yaşadığı üç ülke var: Kongo Cumhuriyeti, Kuveyt ve Moritanya.

Doğu Avrupa Ülkelerinde cinsiyet arası fark çok yüksek

5. Etiyopya’da yaşam süresi beklentisi 19 yıl arttı

Yaşam süresi beklentisi 1990’dan bu yana dünyadaki ülkelerin yüzde 96’sında artış gösterdi. O zamanlar 11 ülkede doğan insanların 50 yaşını aşması beklenmiyordu. Ancak bu dönüm noktası 2016’da aşılmış oldu.

En fazla gelişme kaydeden 10 ülkenin altısı Sahra Çölü altındaki Afrika ülkeleri. Hala 1990’daki açlık sorununu gidermeye çalışan Etiyopya’da ortalama yaşam süresi o dönem 47 iken 2016’da doğan bir çocuğun yaşam süresi 19 yıl daha fazla. Bunda, solunum yolları enfeksiyonu, ishal, kolera gibi hastalıkların azalması etkili oldu.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

6. Yaşam süresi beklentisi sekiz ülkede düşüş gösterdi

Sahra altı Afrika’daki bazı ülkelerde yaşam süresi artmış olsa da 1990’dan bu yana ortalama yaşam süresi düşüş gösteren sekiz ülkeden dördü de bu bölgede.

En büyük düşüş Lesotho’da oldu. Birleşmiş Milletler tahminlerine göre, bu ülkedeki her dört kişiden birinde AIDS’e neden olan HIV virüsü var. Bu, dünyadaki ikinci en büyük oran.

2016’da Güney Afrika Cumhuriyeti’nde doğan birinin yaşam süresi 62 yıl, yani 25 yıl öncesine kıyasla iki yıl daha az. Bunun en başlıca nedenlerinden biri HIV virüsünün yayılması.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

7. Komşu ülkeler arasındaki farklılıklar

Yaşam süresi beklentisi bakımından iki komşu ülke arasında 20 yıla yakın farklar gözlenebiliyor.

Örneğin Çin’den Afganistan’a geçtiğinizde yaşam süresinin 18 yıl azaldığını görüyorsunuz.

Yıllardır terörizmin ve iç savaşın etkisinde olan Mali’de yaşam süresi 62 yıl iken, Cezayir’de 77 yıl.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

8. Savaşın yıkıcı etkisi

2010’da dünya yaşam süresi beklentisi sıralamasında Suriye 65. sırada ve en üstte yer alan üçte birlik dilimde iken 2016’da 142. sıraya düştü.

Ruanda’da ise soykırımın yaşandığı 1994’te yaşam süresi beklentisi sadece 11 yıldı.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

9. Açlık ve doğal afetlerin olumsuz etkisi

1994-98 yılları arasında Kuzey Kore’de yaşanan açlık nedeniyle yaşam süresi beklentisi 2000’li yıllara kadar büyük bir düşüş gösterdi.

Haiti’de ise 2010’daki deprem 200 binden fazla insanın ölümüne neden oldu. Ama ertesi yıl yaşam süresinde artış kaydedildi.

Dünya Genelinde Başlıca Ölüm Nedenleri

Kaynakça: IHME

Akademi Portal Dergi


  

Facebook Hesabınız Üzerinden Yorum Yapın

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here